Dozaj Pompası Nedir, Nasıl Çalışır ve Nasıl Seçilir?

Endüstriyel Vana ve Pompa Rehberleri
13-02-2025 15:36
Dozaj Pompası Nedir, Nasıl Çalışır ve Nasıl Seçilir?

Dozaj pompası, bir sıvıyı önceden belirlenmiş miktarda, tekrarlanabilir biçimde ve hat basıncına karşı sisteme veren pompa tipidir. Transfer pompasından farkı şudur: transfer pompası sıvıyı taşır, dozaj pompası miktarı kontrol eder. Her strokta ne kadar sıvı verdiği bilinir ve bu miktar ayarlanabilir.

Bu rehber pompanın nasıl çalıştığını, debinin nasıl hesaplandığını, karşı basıncın debiyi neden düşürdüğünü ve akışkana göre malzeme seçimini anlatır. Modeller için dozaj pompası kategorisine bakabilirsiniz.

Dozaj Pompası Nasıl Çalışır?

Dozaj pompalarının büyük bölümü diyafram esasına göre çalışır. Pompa kafasının içinde esnek bir diyafram vardır ve her hareketinde iki adımlı bir çevrim tamamlanır:

  1. Emme: Diyafram geri çekilir, kafa içinde vakum oluşur. Emiş çekvalfi açılır, basma çekvalfi kapalı kalır; tanktan sıvı çekilir.
  2. Basma: Diyafram ileri iter. Emiş çekvalfi kapanır, basma çekvalfi açılır; kafadaki sıvı hatta gönderilir.

Buradan iki sonuç çıkar. Birincisi: akış sürekli değil, darbelidir. Pompa her strokta bir "doz" gönderir; hattı sabit bir akış değil, saniyede birkaç kez tekrarlanan küçük itmeler besler. İkincisi: dozajın doğruluğu tamamen çekvalflere bağlıdır. Çekvalfe takılan tek bir kristal parçası bile geri kaçağa, yani beklenenden az dozaja yol açar — ve bu arıza dışarıdan görülmez.

Diyaframı hareket ettiren tahrik tipine göre pompalar ayrışır: solenoid tipte bir elektromıknatıs diyaframı darbe hâlinde iter, elektromekanik (motorlu) tipte bir redüktörlü motor eksantrik üzerinden sürekli bir strok üretir.

Debi Nasıl Hesaplanır? Strok Hacmi × Strok Frekansı

Dozaj pompasının debisi tek bir bağıntıdan çıkar:

Debi (l/h) = Strok hacmi (cc) × Strok frekansı (strok/dk) × 60 ÷ 1000

Yani pompanın her bir "vuruşta" ittiği hacim ile dakikadaki vuruş sayısı çarpılır. Katalog debilerinin nereden geldiğini bu bağıntı açıklar:

Model Strok hacmi Frekans Hesap Katalog debisi
Düşük debi, sessiz 0,17 cc 20 strok/dk 0,17 × 20 × 60 0,2 l/h
Yüksek basınç, düşük debi 0,10 cc 100 strok/dk 0,10 × 100 × 60 0,6 l/h
Orta debi 0,33 cc 100 strok/dk 0,33 × 100 × 60 2 l/h
Yüksek debi 0,52 cc 160 strok/dk 0,52 × 160 × 60 5 l/h

Değerler Doğuş Pnömatik'te sunulan SEKO Invikta serisinin katalog verileridir. Tablonun asıl anlattığı şudur: aynı debiye iki farklı yoldan ulaşılabilir — ya büyük strok hacmi ve düşük frekans, ya küçük hacim ve yüksek frekans. Seçim boş bir tercih değildir:

  • Yüksek frekans, küçük strok: Dozaj daha düzgün dağılır, hattaki basınç darbesi küçülür. Sürekli akışa en yakın sonucu verir.
  • Düşük frekans, büyük strok: Daha sessiz çalışır ve viskoz akışkanlarda kafanın dolmasına zaman tanır. Ancak dozajlar arası boşluk uzar — yavaş akan bir hatta kimyasal noktasal yığılabilir.

Pratik kural: ihtiyacınız pompanın maksimum debisinin %20–80 aralığına düşecek bir model seçin. Sınırda seçilen bir pompa ne aşağı ne yukarı ayar payı bırakır; proses değiştiğinde pompa değişmek zorunda kalır.

Karşı Basınç Debiyi Ne Kadar Düşürür?

"10 l/h pompa aldım ama 6 l/h veriyor" şikâyetinin neredeyse tek nedeni budur. Dozaj pompasının debisi sabit bir sayı değildir; enjeksiyon noktasındaki karşı basınçla ters orantılı olarak düşer. Aynı pompanın katalog tablosu:

Karşı basınç Debi Strok başına hacim
2 bar 1,0 l/h 0,83 cc
3 bar 0,9 l/h 0,63 cc
4 bar 0,8 l/h 0,52 cc
5 bar 0,5 l/h 0,42 cc

Değerler Doğuş Pnömatik'te sunulan SEKO Tekna TPG300 serisinin katalog verileridir. Sonuç çarpıcı: 2 bar'da 1 l/h veren pompa, 5 bar'da yarısını veriyor. Aradaki fark bir arıza değil, fizik — yüksek karşı basınçta diyaframın her strokta ittiği hacim küçülür ve çekvalflerin kapanma davranışı değişir.

Bundan çıkan üç kural:

  • Katalog debisini hangi basınçta verildiğine bakmadan okumayın. "5 l/h" ifadesi tek başına eksiktir; "5 bar'da 5 l/h" ile "2 bar'da 5 l/h" aynı pompa değildir.
  • Karşı basıncı gerçekçi hesaplayın. Hattaki basınca enjeksiyon valfinin açma basıncı ve dikey yükseklik farkı da eklenir; enjeksiyon noktasındaki gerçek değer, hattın nominal basıncından yüksektir.
  • Pompanın maksimum basıncı, hattın basıncının üzerinde olmalı. Eşit seçilirse pompa sıfıra yakın debi verir; üstelik sürekli zorlanarak çalışır.

Dozaj Pompası Tipleri ve Hangisi Nerede Kullanılır

Tip Nasıl çalışır Güçlü yanı Sınırı
Solenoid (elektromanyetik) diyaframlı Elektromıknatıs diyaframı darbe hâlinde iter Kompakt, ucuz, sinyalle kolay kontrol; frekans elektronik olarak değişir Düşük debi aralığı; viskoz akışkanda emiş zorlanır
Elektromekanik (motorlu) diyaframlı Redüktörlü motor eksantrikle sürekli strok üretir Yüksek debi, sürekli çalışma, viskoz akışkanlarda güçlü emiş Daha büyük ve pahalı; debi ayarı mekanik strok ayarıyla yapılır
Peristaltik (hortumlu) Bir hortumu makaralar sıkarak sıvıyı iter Akışkan yalnızca hortuma temas eder; gaz çıkaran ve partiküllü sıvılarda üstün Düşük basınç; hortum bir sarf malzemesidir, periyodik değişir

Pratik ayrım şöyledir: birkaç l/h'lik dozajda ve otomasyona bağlanacak hatlarda solenoid tip; onlarca l/h'lik sürekli dozajda ve viskoz akışkanlarda motorlu tip; gaz çıkaran ya da çökelti yapan kimyasallarda peristaltik tip öne çıkar. Doğuş Pnömatik'te sunulan SEKO programında solenoid tarafı Tekna, Kompact ve Invikta serileriyle, motorlu taraf ise Spring MS1 ve Spring MSV serileriyle karşılanır.

Kimyasalı dozlamak değil, tanktan tanka aktarmak gerekiyorsa doğru pompa havalı diyaframlı pompadır.

Kontrol Tipi: Pompaya Dozajı Kim Söyleyecek?

Debi ve basınç doğru seçilse bile, pompanın ne zaman ve ne kadar çalışacağına karar veren kontrol tipi yanlışsa dozaj tutmaz. Dört seviye vardır:

Kontrol tipi Nasıl çalışır Nerede doğru seçim
Sabit debi (manuel) Frekans elle ayarlanır, pompa sürekli aynı dozu verir Ana hat debisi sabit olan, değişmeyen prosesler
Debimetre darbesiyle orantılı Su sayacından gelen her darbede pompa belirli sayıda strok atar (1:n veya n:1) Ana hat debisi değişken — dozaj oranı otomatik korunur
4–20 mA analog sinyal PLC veya ölçüm cihazından gelen sinyal debiyi oransal olarak belirler Otomasyona bağlı tesisler, merkezî kontrol
ppm orantılı Hedef konsantrasyon girilir, pompa gereken dozu kendi hesaplar Konsantrasyonun sabit tutulması gereken uygulamalar

En sık yapılan kurgu hatası, ana hat debisi değişkenken sabit debili pompa kullanmaktır: su akışı yarıya indiğinde dozaj aynı kaldığı için konsantrasyon iki katına çıkar. Böyle hatlarda pompanın en azından debimetre darbesiyle çalışması gerekir.

Islak Parça Malzemesi: Asıl Seçim Kriteri

Dozaj pompası seçiminde debi ve basınçtan sonra gelen ama pratikte en çok arızaya yol açan başlık budur. Kimyasal bazında malzeme tablosunu hangi kimyasala hangi malzeme uyar yazısında bulabilirsiniz.Islak parçalar (pompa kafası, diyafram, çekvalfler, contalar, emiş ve basma hortumları) doğrudan kimyasalla temas eder ve uyumsuz malzeme haftalar içinde sızıntı veya kırılmaya dönüşür.

Parça Yaygın malzemeler Not
Pompa kafası PVDF, PP, PVC, paslanmaz çelik PVDF en geniş kimyasal uyumu verir; agresif akışkanlarda standart tercih
Diyafram PTFE kaplı PTFE yüzey, kimyasalla teması olan tarafı korur
Contalar FKM (Viton), EPDM Seçim akışkana göre değişir ve ikisi birbirinin yerine geçmez
Kurulum kiti PVDF, PVDF-T; PVC emiş, PE basma hortumu Emiş filtresi ve enjeksiyon valfi de akışkanla temas eder

Conta seçimi tek başına bir kural olarak özetlenemez; teklif aşamasında dozajlanacak kimyasalın adı ve konsantrasyonu mutlaka bildirilmelidir. "Kimyasal dozajlayacağım" ifadesi bir şartname değildir — sodyum hipoklorit, sülfürik asit ve flokülant aynı pompada farklı malzeme kombinasyonları ister.

Özel bir durum, gaz çıkaran kimyasallardır. Sodyum hipoklorit (klor) zamanla gaz salar; bu gaz pompa kafasında birikerek diyaframın ittiği hacmi doldurur ve pompa çalışıyor görünürken dozaj yapmaz — sahada "pompa dönüyor ama klor gitmiyor" diye tarif edilen durum tam olarak budur. Çözüm pompayı büyütmek değil, kafadaki gazın tahliye edilebildiği bir yapı veya akışkanın yalnızca hortuma temas ettiği peristaltik tip kullanmaktır.

Havuz, içme suyu ve atıksu için klor pompası modellerini, havuz hacmine göre seçim tablosuyla birlikte klor dozaj pompaları sayfasında karşılaştırabilirsiniz.

Pompa Tek Başına Yetmez: Hattın Diğer Elemanları

Atıksu arıtmada dozaj hattının yanında havalandırma için blower kullanılır.
Eleman Görevi Olmazsa
Emiş filtresi (dip filtre) Tank dibindeki çökeltiyi tutar, hortumu tabandan belirli yükseklikte durdurur Çekvalfler tıkanır; dozaj sessizce düşer
Enjeksiyon valfi Kimyasalı hat ortasına verir ve ana hattın pompaya geri kaçmasını engeller Ana hat sıvısı dozaj hattına dolar; kimyasal boru cidarında birikir
Karşı basınç valfi Hat basıncı düşük olduğunda yapay karşı basınç yaratır Sifonlama: pompa dursa bile kimyasal kendiliğinden akmaya devam eder
Darbe sönümleyici Darbeli akışı yumuşatır Uzun hatlarda titreşim ve bağlantı yorulması
Seviye probu Tank boşaldığında pompayı durdurur ve alarm verir Pompa boşta çalışır; dozaj yapılmadığı fark edilmez

Üçüncü satır özellikle önemlidir: tank enjeksiyon noktasından yüksekteyse sifonlama kesin bir risktir. Pompa kapalıyken bile yükseklik farkı sıvıyı çekmeye devam eder ve tank sessizce boşalır. Karşı basınç valfi bu senaryoda isteğe bağlı bir aksesuar değil, zorunlu bir emniyet elemanıdır.

Seçimde Sık Yapılan Altı Hata

Hata Sonucu
Katalog debisini karşı basınca bakmadan okumak Pompa sahada beklenenin yarısı kadar dozaj yapar
Pompanın maksimum basıncını hat basıncına eşit seçmek Debi sıfıra yaklaşır, pompa sürekli zorlanır
İhtiyacı pompanın tam üst sınırına yerleştirmek Ayar payı kalmaz; proses değişince pompa değişir
Kimyasalın adını bildirmeden ürün seçmek Uyumsuz conta veya kafa malzemesi; haftalar içinde sızıntı
Değişken hat debisinde sabit debili pompa kullanmak Konsantrasyon hat debisiyle ters orantılı olarak sapar
Karşı basınç valfi ve seviye probunu atlamak Sifonlama ve boşta çalışma; ikisi de fark edilmeden ilerler

Teknik Sınırlar

Parametre Tipik değer Neden önemli
Debi aralığı (solenoid tip) 0,2 – 5 l/h civarı Üzeri için motorlu seriye geçilir
Maksimum karşı basınç 5 – 7 bar (solenoid tipte) Yüksek basınçlı modeller daha düşük debi verir
Strok frekansı 20 – 160 strok/dk Dozajın düzgünlüğünü ve gürültüyü belirler
Besleme gerilimi 100–240 Vac 50/60 Hz (çok gerilimli) veya 230 Vac Çok gerilimli modeller şebeke farkı gözetmeden çalışır
Koruma sınıfı IP65 Kimyasal sıçraması ve nemli ortam için gerekli
Ortam koşulu Maks. 40 °C, bağıl nem ≤ %90, güneş ve dış hava almayan yer Açıkta kurulan pompalarda elektronik ömrü belirgin biçimde kısalır
Bağlantı çapı 4/6 mm (iç/dış) Standart kurulum kiti hortumlarıyla uyumludur

Değerler Doğuş Pnömatik'te sunulan SEKO Tekna ve Invikta serilerinin katalog verilerinden alınmıştır ve solenoid dozaj pompalarının genel aralığını temsil eder; seçilen modelin kendi değerleri için ilgili ürün sayfası kontrol edilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Dozaj pompası nedir, ne işe yarar?

Dozaj pompası, bir sıvıyı önceden belirlenmiş miktarda, tekrarlanabilir biçimde ve hat basıncına karşı sisteme veren pompa tipidir. Transfer pompası sıvıyı taşımaya, dozaj pompası ise miktarı kontrol etmeye odaklanır: her strokta ne kadar sıvı verdiği bilinir ve bu miktar ayarlanabilir. Su arıtma, kimya, gıda, ilaç ve havuz uygulamalarında kimyasal katkıların hassas enjeksiyonunda kullanılır.

Dozaj pompası nasıl çalışır?

Çoğu dozaj pompası diyafram esasıyla çalışır. Diyafram geri çekildiğinde emiş çekvalfi açılır ve tanktan sıvı çekilir; ileri ittiğinde emiş çekvalfi kapanır, basma çekvalfi açılır ve sıvı hatta gönderilir. Akış bu nedenle sürekli değil darbelidir. Diyaframı solenoid tipte bir elektromıknatıs, motorlu tipte redüktörlü bir motor hareket ettirir.

Dozaj pompasının debisi nasıl hesaplanır?

Debi, strok hacmi ile strok frekansının çarpımıdır: Debi (l/h) = strok hacmi (cc) × strok frekansı (strok/dk) × 60 ÷ 1000. Örneğin 0,52 cc'lik bir strok hacmi ve dakikada 160 strok, 5 l/h debi verir. Aynı debiye büyük strok-düşük frekans veya küçük strok-yüksek frekans ile ulaşılabilir; yüksek frekans dozajı daha düzgün dağıtır, düşük frekans ise viskoz akışkanlarda kafanın dolmasına zaman tanır.

Pompam neden katalogdaki debiyi vermiyor?

En olası neden karşı basınçtır: dozaj pompasının debisi enjeksiyon noktasındaki basınçla ters orantılı olarak düşer. Örnek bir katalog tablosunda aynı pompa 2 bar'da 1 l/h verirken 5 bar'da 0,5 l/h'ye iner — yani yarısı. Katalog debisi her zaman belirli bir basınç için verilir; "5 l/h" ifadesi hangi basınçta olduğu belirtilmeden eksiktir. İkinci olası neden çekvalflerde kirlenme veya gaz kilitlenmesidir.

Solenoid mi motorlu dozaj pompası mı seçmeliyim?

Birkaç l/h'lik dozajda ve otomasyona bağlanacak hatlarda solenoid tip yeterlidir: kompakt, ekonomik ve sinyalle kolay kontrol edilir. Onlarca l/h'lik sürekli dozajda, viskoz akışkanlarda ve ağır hizmet koşullarında motorlu (elektromekanik) tip tercih edilir. Gaz çıkaran veya çökelti yapan kimyasallarda ise peristaltik tip öne çıkar.

Klor dozajında pompa çalışıyor ama dozaj yapmıyorsa sorun nedir?

Sodyum hipoklorit zamanla gaz salar. Bu gaz pompa kafasında birikerek diyaframın ittiği hacmi doldurur; pompa dönmeye devam eder ama sıvıyı itemez — buna gaz kilitlenmesi denir. Çözüm pompayı büyütmek değildir: kafadaki gazın tahliye edilebildiği bir yapı kullanmak, emiş hattını gaz birikmeyecek şekilde döşemek veya akışkanın yalnızca hortuma temas ettiği peristaltik tipe geçmek gerekir.

Hangi conta ve pompa kafası malzemesini seçmeliyim?

Seçim dozajlanacak kimyasala ve konsantrasyonuna göre yapılır; genel bir kural olarak özetlenemez. Pompa kafasında PVDF geniş kimyasal uyumu nedeniyle agresif akışkanlarda standart tercihtir, diyafram genellikle PTFE kaplıdır. Contalarda FKM (Viton) ve EPDM birbirinin yerine geçmez — biri bazı asitlerde uygunken diğeri değildir. Bu yüzden teklif aşamasında kimyasalın adı ve konsantrasyonu mutlaka bildirilmelidir.

Karşı basınç valfi gerekli mi?

Enjeksiyon noktasındaki basınç düşükse veya kimyasal tankı enjeksiyon noktasından yüksekteyse gereklidir. Bu durumda yükseklik farkı, pompa kapalıyken bile sıvıyı çekmeye devam eder ve tank sessizce boşalır; buna sifonlama denir. Karşı basınç valfi yapay bir karşı basınç yaratarak bunu engeller ve aynı zamanda dozaj doğruluğunu kararlı hâle getirir.

Ana hat debisi değiştiğinde dozaj oranı nasıl korunur?

Sabit debili bir pompa kullanılırsa korunamaz: su akışı yarıya indiğinde dozaj aynı kaldığı için konsantrasyon iki katına çıkar. Değişken debili hatlarda pompanın su sayacından gelen darbelerle çalışması (her darbede belirli sayıda strok) veya 4–20 mA analog sinyalle oransal kontrol edilmesi gerekir. Konsantrasyonun sabit tutulması isteniyorsa ppm orantılı dozaj yapabilen modeller kullanılır.

İlgili Ürünler

İlgili Yazılar

Tüm Bloglar